I.BÖLÜM

GİRİŞ

OTİZM VE OTİSTİK ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ

A- OTİZM :

Otizm, sosyal, sözel ve sözel olmayan iletişim ve dil gelişimini içeren yaygın gelişimsel bozukluk olarak kabul edilmektedir. Dünyada ilk olarak 1943 yılında Amerikalı çocuk psikiyatristi Leo Kanner tarafından "Erken Çocukluk Otizmi" olarak adlandırılmıştır. Otizm, daha sonraki yıllarda çeşitli kurullar ve kişiler tarafından da incelenerek Kanner'in tanımı geliştirilmiştir. Günümüze kadar yapılan tanımları ve görüşleri Rutter ve arkadaşları dört ana başlık altında toplamıştır:

1- Otizmin ortaya çıkma sıklığı 30 aylıktan önce görülmektedir.
2- Çocukların konuşma ve dil gelişiminde belirgin bir gecikme söz konusudur.
3- Zihinsel gelişimle ilişkisi olmayan, ancak sosyal gelişimle ilgili bir yetersizlik söz konusudur.
4- Belirgin davranışları arasında kalıplaşmış oyun, aynılığı koruma ve değişikliğe karşı tepki gösterme yer almaktadır.

Otizmin gittikçe önem kazanması ve bu alandaki çalışmaların da artması sonucu, birbirinden farklı çalışmalar doğrultusunda değişik davranış özelliklerinin olabileceği öne sürülmüş ve çeşitli yorumlar yapılmaya başlanmıştır. Bu doğrultuda Amerikan Psikiyatri Derneği'nin öne sürdüğü DSM III-R (The Diagnostic and Statistical Manual of Mental-Disorders) ölçütünde yer alan özellikler benimsenmiştir. DSM III-R ölçütünde bulunan özellikler gelişim düzeyinin normal olmadığını gösteren şu davranışlardan oluşmaktadır:

a- Sosyal etkileşimdeki yetersizlik.
1. Çevresindeki bireylerin farkında olmama.
2. Kendisinin rahat ve güvenli olabileceği ortamı seçme becerisinin olmaması.
3. Taklit davranışının yetersizliği ya da hiç olmaması.
4. Sosyal oyun davranışının yetersizliği ya da hiç olmaması.
5. Arkadaşlık ilişkilerindeki yetersizlik.

b- Dil, iletişim ve sembolik gelişimde normalden farklı olma.
1. Karşılıklı iletişimin olmaması.
2. Sözel olmayan normal dışı iletişimin kurulması.
3. Yaratıcılığın olmayışı.
4. Sözel dilin kullanımındaki farklılık.
5. Konuşmanın içeriği ve şeklinde normalden farklılık.
6. Karşılıklı dialog kurmada yetersizlik.

c- İlgilerinin ve ilgilenilen etkinliklerin sınırlı sayıda olması.
1. Stereotip (kendiliğinden başlayan ve tekrar edilen) hareketler sergileme.
2. Nesnelerin daha çok ayrıntılarıyla ilgilenme.
3. Çevredeki değişikliklere karşı tepki gösterme.
4. Günlük yaşamla ilgili alışkanlıkların değişimine karşı çıkma.
5. İlginin son derece sınırlı olması.

Otizmin, birbirinden bağımsız belirtilerin bileşimi değil, sosyal ilişki, iletişim ve yaratıcı etkinliklerdeki yetersizliği içeren bir durum olduğu söylenebilmektedir.
Otizmin ilk önceleri sanıldığı gibi sevgi yoksunluğu, iletişim eksikliği ya da çocuğun geçmiş yaşantısıyla ilgili duygusal sorunlara ilişkin olmadığı anlaşılmış, kaynağının psikolojik değil, sinir sisteminin gelişimsel bozukluğu olduğu ortaya çıkarılmıştır.
1986'da Wing ve "Ulusal Otistik Çocuklar ve Yetişkinler Derneği"nin bildirisinde, vak'a oranı 15/10.000 olarak açıklanmaktadır.
Önceleri otizm başlangıcının çocuğun doğumundan sonra yaklaşık 30 aylık oluncaya kadar ki süre içinde görülebileceği belirtilirken, son yıllarda çocuk 36 aylık olduğunda ve daha ileri yaştayken de otistik davranış özellikleri gösterebilmektedir. Geniş kapsamlı araştırma bulguları otizmin kızlara oranla erkeklerde daha yaygın görüldüğünü doğrulamaktadır.

B- OTİSTİK ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ :

1. Duyusal Özellikler :

a) İşitsel Uyarılara Karşı Tepkileri : Seslere karşı çok değişik tepkiler gösteren otistik çocukların, erken çocukluk döneminde bazı seslere hiçbir tepki vermemesi, çocukta işitme problemi olduğu düşüncesini çağrıştırmaktadır.

b) Görsel Uyarılara Karşı Tepkileri : Otistik çocukların insan yüzüne ve çevrelerindeki birçok nesneye bakmamalarına karşın, hareket eden, dönen ya da parlak olan bazı nesnelere çok uzun bakabildikleri, bazılarının zaman zaman ışıktan rahatsız oldukları hatta karanlık bir odada daha rahat ettikleri görülebilmektedir.

c) Acı, Sıcak, Soğuğa Karşı Tepkiler : Bu tepkiler bazı çocuklarda acıyı, sıcağı ve soğuğu fark etmeme şeklinde ortaya çıkarken, bazılarında ise, soğuk suyla ellerini yıkarken ağlama, eline iğne battığı zaman çığlık atma gibi aşırı duyarlılıklar şeklinde de görülebilmektedir.

d) Dokunulmaya Karşı Tepkiler : Herhangi bir kimse tarafından dokunulmaya, kucağa alınmaya tepki gösteren otistik çocuklar, fiziksel teması reddetmekte ve çevreleriyle ilişki kurmaktan kaçınmaktadırlar.

Otistik çocukların çevrelerindeki duyusal uyarılara çok farklı tepkiler vermelerine karşın, yeni bir nesneyi genellikle koklayarak, yalayarak ve parmaklarını üzerinde gezdirerek tanımaya ve keşfetmeye çalıştıkları gözlenmektedir.

2. Motor Gelişim Özellikleri :

Otistik çocukların ip atlama, dans, yüzme gibi büyük kas motor becerilerin kullanılmasını gerektiren bazı hareketleri taklit etme yetilerinin çok az ya da hiç olmamasına bağlı olarak daha geç öğrendikleri görülmektedir. Kâğıt kesme, kutu içine küp atma ve ipe boncuk dizme gibi küçük kas motor becerilerinin de oldukça zayıf olduğu gözlenmektedir.

Otistik çocukların duruşlarında, ellerini kullanmada zaman zaman normalden farklı bir görünüm sergiledikleri görülmektedir. (Parmak uçlarında yürüme, belli hareketleri tekrar etme, tek ayağı üzerinde ileri geri sallanma, kendi etrafında dönme vb.) Bununla birlikte hiperaktif (çok hareketli) veya hipoaktif (az hareketli) olmaları da diğer motor davranış özellikleri olarak kabul edilmektedir.

3. Sosyal Gelişim Özellikleri :

Kucağa alındığında sarılmama, annenin sesine tepki vermeme gibi davranışları gösteren otistik çocukların çoğu, anneye bağımlılık davranışının yoksunluğunu göstermektedirler.

Sevgi ve güvende olma gereksinimi yönüyle diğer bireylere fiziksel yakınlaşma davranışları görülmemektedir.

Otistik çocukların zamanlarının çoğunu tek başına oynayarak geçirdikleri ve anne-babaları ile iletişim kurmadıkları gözlenmiştir.

Çevreyle ilgili en ufak değişikliklerin karşısında çok duyarlı olabildikleri halde insan yüzü ve karşılıklı iletişim bu çocuklar için çok az önem taşımaktadır.

Otistik çocuklarda oyun becerisi, sembolik düşüncenin kazanıldığı duyu motor döneme paralel olarak gelişmemektedir. İletişim ve hayal gücünden yoksun olmaları nedeniyle diğer çocukların oyununa katılmazlar.

4. Dil ve İletişim Özellikleri :

Çevredeki bireylerle iletişim kurmada yetersiz olma otizmin en belirgin özelliklerinden biri olarak belirtilmektedir.

a) Sözel Olmayan İletişim : Temel duyguları (mutluluk, üzüntü vb.) ifade etmede güçlük, karşısındaki kişinin yüzüne ve gözüne bakmama, karşılıklı iletişim kurmak istemediğinde bağırma, vurma, çığlık atma gibi özellikler göstermektedirler.

b) Sözel İletişim : Otistik çocukların dil gelişimlerinde, hiç konuşmama, sadece bir-iki kelime söyleme, çok kelimeyle anlamsız konuşma, ekolali konuşma, zamirleri karıştırma, konuşulanları anlamada güçlük çekme, gramer bozuklukları ve telâffuz güçlüğü gibi özellikler görülmektedir.

5. Zihinsel Gelişim Özellikleri :

Otistik çocukların zekâ düzeylerini belirleyen testleri kullanmada güçlükler olması ve bu çocukların testlerde düşük performans göstermeleri zekâ bölümlerinin tespitini zorlaştırmaktadır.

Son yapılan araştırmalar temel problemin zihinsel gelişim alanında olduğunu belirtmekte ve bu konudaki tartışmalar zihinsel yetersizliğin birinci olarak dil ve iletişim problemlerine yol açtığı, ikinci olarak da davranışsal ve duyusal güçlüklere neden olduğu yönünde yoğunlaşmaktadır.

6. Davranış Özellikleri :

İnsana karşı tepkisiz davranma, sosyal etkileşimlerden geri çekilme gibi davranış özellikleri olduğu belirtilebilir.

a) Duygusal Tepkiler:

1) Özel Korkular : Sudan korkma, ayakkabı ayağını sıktığı için ayakkabı giymeyi istememe gibi.

2) Tehlikelerin Farkında Olmama : Yüksek bir duvarın üzerinde yürüme vb.

3) Nedensiz Gülme ve Ağlama Davranışları Gösterme.

4) Değişikliklere Karşı Tepki Gösterme : En küçük bir değişiklik onların sevinç çığlıklarına ya da öfke nöbetlerine yol açabilmektedir.

b) Davranış Problemleri : Öfke nöbetleri, çevresine zarar verici davranışlar, kendisine zarar verici davranışlar, stereotip vücut hareketleri (kendiliğinden başlayan hareketler) otistik çocuklarda görülen davranış problemleridir.

7. Özel Beceriler :

Bunlar genellikle konuşma becerisi soyut anlam içermeyen türden becerilerdir. Otobüs hareket saatleri, sayılar vb. ayrıntılar ilgili bazı görsel yetenekler şeklinde de ortaya çıkabilmektedir. Kendi kendine okuma-yazma öğrenebilme, okuduğunu anlamasa da akıcı bir şekilde okuyabilme, kısa sürede ezberleyebilme gibi iyi bir belleğe sahip olan erken gelişmiş kavramsal veya görsel-motor yetenekleri olan otistik çocuklara da rastlanmaktadır. (1)

(1) GÜMÜŞÇÜ, Ş, PİŞKİN Ü, DARICA N. Otizm ve Otistik Çocukların Özellikleri, Ekim,1992, Ankara.

II. BÖLÜM

PROJE

1. GEREKÇE:

Ülkemizde özel eğitim gerektiren bireylerin eğitimleri (işitme, görme, fiziksel ve zihinsel engelli bireyler) özel eğitim okulları, normal ilköğretim okulu bünyesindeki özel eğitim sınıfları ve kaynaştırma yoluyla eğitim şeklinde sağlanmaktadır. Dünyada, 1944 yılından itibaren farklı bir özür grubu olarak nitelenen otistik bireylere de eğitim verilmeye başlanmıştır. Otistik bireylerin özellikleri, mevcut eğitim-öğretim ortamlarından yararlanmalarına engel olmaktadır. Bu nedenle otistik çocukların bireysel özelliklerine yönelik eğitim-öğretim ortamları oluşturulması, özelliklerine uygun program geliştirilmesi gerekmektedir. Otistikler konusunda yapılan araştırmalar, otistik bireylerin nüfus içinde 15/10 000 oranında olduklarını göstermektedir. Buna göre ülkemizde 90 000 otistik birey olduğu tahmin edilmektedir. Mevcut okullarda ise 150 otistik bireyin eğitim-öğretim gördüğü saptanmıştır.
Ülkemizde 1995 yılından itibaren Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde otistik çocukların eğitimleri ile ilgili çalışmalara başlanmıştır. Bu çalışmalar sonucunda "Otistik Çocuklar Eğitim Programı" hazırlanmış ve bu program Talim Terbiye Kurulunca onaylanmıştır. Yine bu çalışmalara paralel olarak bir eğitim uygulama okulu (İstanbul-Kadıköy Hayriye Kemal Kusun) sadece otistik çocukların eğitimi için tahsis edilmiş, otistik çocuklar eğitim merkezi (Ankara-Çankaya Kütükçü Alibey İlköğretim Okulu bünyesinde) açılmış ve bazı valiliklerce de otistik çocuklar özel eğitim sınıfları (İstanbul-Bakırköy Nefuz Nakipoğlu, İstanbul-Şişli Saadet, Balıkesir Özel İdare, Sakarya Namık Kemal) açılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu'nun kararı uyarınca "Otistik Çocuklar Eğitim Programı" 1999-2000 öğretim yılında uygulanmaya konulduğundan, bu çalışmaların bir proje halinde yürütülmesi kaçınılmaz bir hal almıştır.

2. AMAÇ:

Projenin amacı; bireysel farklılıkları ve otistik özelliklerinden dolayı mevcut eğitim-öğretim ortamlarından yararlanamayan 3-15 yaş grubundaki otistik çocukların, özelliklerine uygun ortamlarda ve geliştirilen programlarla ülke genelinde eğitim-öğretimlerini sağlamaktır.

3. KAPSAM:

Bu proje, ülke genelindeki 3- 15 yaş grubu otistik tanısı konulmuş çocukların eğitimleri ile ilgili iş ve işlemleri kapsar.

4. DAYANAK:

Bu proje;
1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu,
222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu,
3797 sayılı Milli Eğitim Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun,
4306 sayılı Kanun,
573 sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile
Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 20.05.1999 tarih ve 45 sayılı kararına dayanılarak hazırlanmıştır.

5. TANIMLAR:

"Bakanlık", Milli Eğitim Bakanlığını,
"Genel Müdürlük", Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğünü,
"RAM", Rehberlik ve Araştırma Merkezlerini,
"OÇEM", Otistik Çocuklar Eğitim Merkezi'ni,
"Bağımlı OÇEM", ilköğretim okulları bünyesindeki "Otistik Çocuklar Eğitim Merkezi" ni,
"Bağımsız OÇEM", Otistik çocukların eğitildiği, Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı özel eğitim kurumunu,
"İl Eğitim Kurulu", İl Milli Eğitim Müdürlüğü bünyesinde özel eğitime alınacak öğrencilerin kayıt olup olmamalarına ilişkin kararı veren kurulu,
"Üst Kurul", Projenin yürütülmesinden sorumlu Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğünün yöneticilerinden oluşturulan kurulu,
"Proje Uygulama Kurulu", Uyum Şube Müdürü, proje süresince bu şubede görevlendirilecek bir özel eğitim öğretmeni ve RAM Şube Müdürü'nden oluşan kurulu, ifade eder.

6. EĞİTİM MODELİ:

A. Eğitim Programı:
Bu çocukların eğitimlerine yönelik geliştirilecek program, otizmin özelliklerine uygun, bireysel, grup ve kaynaştırma yoluyla eğitimine yer veren çerçeve bir program niteliğini taşımalıdır.
Ayrıca programda dikkat edilecek en önemli hususlardan biri de, otistik özellikler gösteren çocukların bireysel farklılığının da gözönünde bulundurulmasıdır.
a) Bireysel Eğitimin Uygulanması:

OÇEM' lerde bireysel eğitim uygulanırken, çocuğun eğitsel performansı ve otistik özellikleri gözönünde bulundurularak planlama yapılmalıdır. Çocuk belirlenen gün ve saatlerde bireysel eğitim alır. Bireysel eğitimdeki amaç; çocuğu sosyal gelişim yönünden grup ve kaynaştırma yoluyla eğitime hazırlarken, akademik olarak gelişimini sağlamaktır. Ancak bireysel eğitim sonucunda kaynaştırma yoluyla eğitim ve grup eğitimine hazır hale gelmiş çocukların da gerektiğinde bireysel eğitimine devam edilir.

b) Grup Eğitiminin Uygulanması:

Performans düzeyi grup eğitimini almaya uygun, yaş ve otistik özellikleri birbirine yakın olan çocuklar için grup eğitim planları hazırlanarak uygulanır. Grup eğitiminin günlük süresi duruma göre tam gün olarak verilebilir.
OÇEM'lerde grup oluştururken merkezin personel, fiziki ortam ve materyal bakımından grup eğitimini karşılayacak durumda olmasına dikkat edilmelidir. Grup eğitiminden amaç, birden fazla çocuğun kaynaştırma eğitiminden faydalanmasını ve merkezin daha fazla sayıda çocuğa eğitim vermesini sağlamaktır. Grup eğitimine devam eden çocukların kaynaştırma programı yapılırken bireysel özellikleri ve performansları gözönünde tutulmalı gerektiğinde grup içinde de bireysel eğitim yapılmalıdır.

c) Kaynaştırma Yoluyla Eğitimin Uygulanması:

OÇEM' e devam eden çocukların bireysel ve grup eğitiminin sonunda kaynaştırma yoluyla eğitimi sağlanmalıdır. Bu eğitimin programı yapılırken belirlenen ilköğretim okulunun koşulları bu programın uygulanmasına engel oluşturmayacak şekilde düzenlenmelidir.
Kaynaştırma yoluyla eğitim programına devam edecek öğrenciler belirlendikten sonra öğrencinin hangi zamanda, hangi derse ne kadar süre ile katılacağı planlanmalı, bu plan ilköğretim okulunun rehber öğretmeni, sınıf öğretmeni ve OÇEM öğretmenlerinin katılımı ile hazırlanmalıdır. Plan yapılmadan önce, kaynaştırma yoluyla eğitim yapılacak sınıfın öğrencileri, okul rehber öğretmeni ve sınıf öğretmeni tarafından özel eğitim konusunda ve özürlü çocuk konusunda bilgilendirilerek psikolojik yönden hazır hale getirilmelidir.
Kaynaştırma yoluyla eğitime başlayan öğrenci, aynı plana paralel olarak gerekli görülen konular için bireysel eğitimle desteklenmelidir. Kaynaştırma eğitimine sosyal derslerden (resim, müzik, beden eğitimi, iş eğitimi vb.) başlanmalı, akademik derslerle bu eğitim sürdürülmelidir.

B. Eğitim-Öğretim Sürecinin Planlanması:

Eğitim-öğretim sürecinin planlanması :
a- Yıllık Plan : Her öğrenci için uzun dönemli amaçlardan oluşur.
b- Ünite Planı : Uzun dönemli amaçlara ulaşmak için belirlenen kısa dönemli amaçlardır.
c- Günlük Plan : Kısa dönemli amaçlara ulaşmak için, günlük yapılacak etkinlikleri içerir.
Planlama her öğrenci için ayrı ayrı yapılır. Öğrencinin her bir gelişim alanındaki performansı belirlenir ve kaydedilir.
C. Eğitim-Öğretim Ortamı:

Eğitim-öğretim ortamının bireysel ve grup eğitimine uygun şekilde düzenlenmesi gereklidir. Bireysel eğitim köşelerinin yanısıra etkinlik köşeleri (resim, el işi, kukla, oyuncak vb.) düzenlenecek şekilde fiziki ortamlar hazırlanmalıdır. Fiziki düzenleme yapılırken eğitim öğretim ortamının her öğrenci için beş metrekare olarak düzenlenmesi gerekir. Ayrıca açılacak bağımlı OÇEM'lerde diğer amaçları karşılayacak şekilde fiziki düzenlemeler (mutfak, tuvalet gözlem odası vb.) yapılır. Bunun yanı sıra araç-gereç ve materyal gereksinimleri karşılayacak şekilde sağlanmalıdır. Bağımsız OÇEM'de mutfak, müzik odası, resim atölyesi ve spor salonu bulunmalı, ayrıca okulöncesi (3-6 yaş), İlköğretim I. kademe (7-11 yaş) ve ilköğretim II. kademe (12-15 yaş) birimleri olmalıdır.

D. Kurum Boyutu:

a)Otistik Çocuklar Eğitim Merkezleri (OÇEM)

Otistik çocukların eğitim görmeleri için, Otistik Çocuklar Eğitim Merkezleri (OÇEM) açılmalıdır.
Otistik özellikler gösteren her çocuğun bireysel farklılıkları ve performansları uygun eğitim alabilmeleri için iki çeşit kurum düşünülmelidir.
ı) İlköğretim çağına gelmiş, çeşitli programlarla kaynaştırma yoluyla ilköğretime devam edebilecek (yüksek işlevsel) otistik çocuklar için aşağıda belirtilen özelliklere uygun olan bir ilköğretim okulu bünyesinde açılacak merkezlerde kaynaştırma yoluyla eğitim görmelerini sağlayacak bağımlı OÇEM'ler,
ıı) Otistik özellikleri ve bireysel farklılıkları nedeniyle bağımlı OÇEM' den yararlanamayacak durumda olan 3-15 yaş grubundaki çocuklar için kendilerine yetecek derecede yaşam becerilerini kazanmalarını sağlayacak bağımsız OÇEM'ler açılmalıdır. (EK 1)

b) Kurumların Özellikleri:

ı) Bünyesinde Bağımlı OÇEM Açılacak İlköğretim Okulunun Özellikleri:

1. Okul, merkeze devam edecek otistik çocukların rahat ulaşabileceği merkezi bir yerde olmalı,
2. Çevresinde otistik çocukların sosyal aktivitelerini sağlayacak (alış-veriş merkezleri, parklar vb. ) yerler olmalı,
3. Okul, ekonomik yönden merkezin gereksinimlerini karşılayabilecek durumda olmalı,
4. Kaynaştırmaya devam edecek otistik çocuklar için belirlenecek sınıf mevcutlarının, kaynaştırma eğitimini sağlayacak durumda olmalı,
5. Okulun fiziki yapısı, merkeze ait (tuvalet, mutfak, oyun alanı, gözlem odası vb. ) ortamları karşılayabilecek durumda olmalı,
6. Okulda görev yapan müdür, müdür yardımcısı, öğretmen, öğrenci ve hizmetliler özel eğitim konusunda bilgilendirilmiş olmalı,
7. İlköğretim okullarına devam eden öğrencilerin velileri özel eğitim konusunda bilgilendirilmiş olmalıdır.

ıı) Bağımlı OÇEM' in Özellikleri:

1. Merkezde grup ve bireysel eğitim ortamları bulunmalı, (Eğitim öğretim ortamı her öğrenci için 5 metrekare olarak düzenlenmeli)
2. Eğitim öğretim ortamları dışında tuvalet, mutfak, veli görüşme odası, gözlem odası gibi ortamları bulunmalı,
3. Bireysel eğitim esasları çerçevesinde, öğrenci sayısı gözönünde bulundurularak özel eğitim öğretmenleri görev almalı,
4. Özel eğitim öğretmenleri dışında merkezde rehber öğretmen, usta öğretici ve hizmetli bulunmalı,
5. Bireysel eğitime yönelik olarak yeterli eğitim araç ve gereçlerine sahip olmalı,
6. Grup eğitimi için etkinlik köşelerinde kullanılacak uygun materyaller bulunmalıdır.

ııı) Bağımsız OÇEM'in Özellikleri:

1. Bağımsız OÇEM'ler yerleşim birimlerinin; ulaşımı rahat olan, sosyal aktivitelerin gerçekleştirilebileceği bölgelerinde açılmalı,
2. Bağımsız OÇEM'ler otistik çocukların özelliklerine uygun eğitim öğretim verebilen bağımsız eğitim kurumları özelliği taşımalı,
3. Merkezde çocukların yaşları ve bireysel özelikleri dikkate alınarak eğitim birimleri oluşturulmalı,
4. Merkezin fiziki yapısı (tuvalet düzeni, materyal vb.) düzenlenirken birimlerindeki çocukların özellikleri gözönünde bulundurulmalı,
5. Merkezde otistik çocukların bireysel farklılıkları doğrultusunda bireysel ve grup eğitimi verilebilecek mekanlar olmalı,
6. Merkezde gereksinimlere uygun olarak ayrıca müzik odası, spor salonu, resim atölyesi, çok amaçlı salon, mutfak, gözlem odası, oyun bahçesi, tuvalet vb. bulunmalı,
7. Merkezde müdür, müdür yardımcısı, özel eğitim öğretmenleri, rehber öğretmen, psikolog, çocuk gelişimi uzmanı, fizyoterapist, usta öğretici ve yardımcı hizmetler personeli görev almalıdır.

7. TANILAMA, YERLEŞTİRME VE İŞLEYİŞ:

Proje kapsamında, ilk aşamada RAM'lar yaptıkları bireysel incelemelerle Tıp Fakültelerince tanı konulmuş çocukları saptayıp, bakanlık proje uygulama kuruluna bildirecektir. İkinci aşamada projenin uygulamasına ilişkin yönerge çerçevesinde kurumlaşmaya gidilmesi için proje uygulama kurulu yapılacak çalışmaları başlatacaktır.

Ülkemizde otistik çocukların tanılama ve yerleştirme süreci öğretilebilir ve eğitilebilir çocuklarda olduğu gibi uygulanmaktadır. Bu çocukların özel eğitim kurumuna yerleştirilmesi; tıbbi tanılamadan sonra RAM' da eğitsel tanısı konularak İl Eğitim Kurulu kararıyla yapılır.
Otistik çocukların belirgin özelliklerinden biri de sözel ve sözel olmayan iletişimindeki yetersizlikleridir. Bu yetersizlikleri eğitsel tanı konulması aşamasında: test alımını zorlaştırdığından zeka bölümünün saptanmasında yanılgılara yol açmaktadır. Bu nedenle geliştirilen projenin daha sağlıklı bir şekilde yürütülmesi için, açılacak bağımlı ya da bağımsız OÇEM'lere RAM'lar tarafından yönlendirme yapılırken otistik çocukların özelliklerine uygun gözlem skalalarının geliştirilip uygulanması gerekmektedir. Ancak otistik çocukların doğru gözlemlenmesi belirli bir süreç gerektirdiğinden bu gözlem kriterleri aynı zamanda OÇEM'lerin öğrenci kabul kriterleri de olma özelliğini taşımalıdır. Otistik çocuk, belirlenen süre içerisinde aday öğrenci olarak OÇEM'lerde gözlemlenip, uygun bulunursa kesin kaydı yapılmalıdır. Bu sürecin uygulama aşaması, geliştirilecek yönerge ile şekillendirilmelidir.
Geliştirilecek yönergede OÇEM kriterleri, aday kayıt ve süresi, kesin kayıt şekli, sınıf geçme, nakil ve kayıt silme, mezuniyet , teftiş, merkezin açılış esasları (öğrenci mevcuduna göre) ve işleyişi, eğitim-öğretim ortamları, personel gibi konular ayrıntıları ile belirtilmelidir. (EK 2)

8. OÇEM'LERİN AÇILMASI VE KAPATILMASI:

Bir yerleşim merkezinde otistik tanısı konulmuş üç çocuk varsa, uygun eğitim ortamı hazırlanarak bağımlı OÇEM açılır. Bağımlı OÇEM' de en çok üç dershane ve en fazla dokuz öğrenci bulunur. Bu ölçünün üzerinde bir talep olması halinde, yeni bağımlı OÇEM açılması yoluna gidilir.
Bağımsız OÇEM: Eğitim Uygulama Okullarının açılış esaslarına uygun açılır. Bağımlı ve bağımsız otistik çocuklar eğitim merkezleri (OÇEM) RAM' ın araştırma ve incelemeleri sonucunda yapacağı teklife göre Bakanlıkça açılır ve kapatılır.

9. PERSONEL:

Proje süresince personelin görevlendirilmesi şu şekilde olacaktır: Personelin atanması için, İl başvurulara ilişkin belgeleri (görevlendirmenin proje süresinden az olamayacağına ilişkin taahhütname de ekleyerek) bakanlık proje uygulama kuruluna gönderir. Proje uygulama kurulu incelemeyi yapar ve durumu uygun olanları üst kurula sunar. Üst kurul gerekli görürse mülakat için adayları çağırabilir ve değerlendirme sonucuna göre isteklilerin atanmalarına esas teşkil edecek kararı valiliğe bildirir. İl bakanlık emri uyarınca atama işlemini gerçekleştirir. Proje süresi içinde de üst kurul bu uygulamanın değiştirilmesine karar verebilir.

OÇEM' de aşağıda sayılan personelden yeteri sayıda görevlendirilir.
a- Müdür
b- Müdür yardımcısı
c- Birim Sorumlusu
d- OÇEM Sınıf Öğretmeni
e- Rehber Öğretmen
ı- OÇEM Rehber Öğretmeni
ıı- Okul Rehberlik Bürosu Rehber Öğretmeni
f- Çocuk Gelişimi Uzmanı
g- Fizyoterapist
h- Psikolog
ı-Yardımcı Öğretmen (usta öğretici)
i- Diğer Personel

a- Müdür : Müdür; kanun, yönetmelik, genelge, yönerge, proje ve programlara uygun olarak etkinliklerin işleyişinden sorumludur. Mekanın tertip ve düzenini sağlar, OÇEM personelinin önerilerini dikkate alarak gerekli önlemleri alır. Bağımlı OÇEM' de, OÇEM'in bünyesinde bulunduğu ilköğretim okulu müdürü bu görevi yürütür.
b- Müdür Yardımcısı : Projenin her türlü işleyişinden sorumludur. RAM, ilçe milli eğitim müdürlüğü, il milli eğitim müdürlüğü ve bakanlık arasında bilgi alışverişin sağlar. Projenin işleyişi ve uygulamaya ilişkin haftalık, aylık ve dönemlik raporlar hazırlar. Proje ile ilgili toplantılara katılır. Etkinliklerin planlarını imzalar. Personelin özlük hakları konusunda proje çerçevesinde ilgililere gerekli açıklamalar ve önerilerde bulunur. Bağımlı OÇEM'de bu görevi, OÇEM'in bünyesinde bulunduğu ilköğretim okulunun OÇEM'den sorumlu müdür yardımcısı yürütür.

c) Birim Sorumlusu : Bağımsız OÇEM' lerde bulunan birimlerin (3-6, 7-11 ve 12-15) işleyiş, seviye grupları arasındaki koordinasyon, her türlü eğitim-öğretim faaliyetleri, birimlerarası koordinasyon ve bunun gibi işlemleri yürütür. Her birimin sorumlusu ayrıdır. Birim sorumluları müdür tarafından OÇEM sınıf öğretmenleri arasından görevlendirilir.

d- OÇEM'in Sınıf Öğretmeni : Eğitim-öğretim etkinlerini planlar ve gerçekleştirir. Öğrenci ile ilgili bilgileri, gelişimleri ve değerlendirmeleri kaydeder. Çocuğun eğitimine yönelik etkinliklere ailenin katılımını ve bilgilenmesini sağlar. Çocuğun tedavisini yürüten doktorla eğitim- tedavi sürecindeki bilgi alışverişini rehber öğretmenle birlikte sağlar. Öğrenciler ile ilgili bireysel,grup ve kaynaştırma kararlarını rehber öğretmenle birlikte alır.

e- Rehber Öğretmen:

ı- OÇEM'in Rehber Öğretmeni: OÇEM'e devam eden öğrencilerin toplu dosyalarını OÇEM'in sınıf öğretmeni ile birlikte düzenler. Kaynaştırma eğitimine katılacak öğrencilerin durumlarını okul rehberlik bürosuna bildirir ve öğrenci ile ilgili programı okul rehberlik bürosu ile birlikte hazırlar. Çocuğun tedavisini yürüten doktorla eğitim- tedavi sürecindeki bilgi alışverişini sağlar. Çocuğun eğitim programı hakkında aileyi bilgilendirir ve aile-okul-öğretmen koordinasyonunu sağlar. Çocuğun eğitimine destek sağlamak amacıyla aileyi üniversitelerin tıp fakültelerinin psikiyatri bölümlerine yönlendirir. Kaynaştırma yoluyla eğitime katılacak olan öğrenci konusunda normal sınıf öğretmeni ve öğrencilerini okul rehberlik bürosuyla işbirliği yaparak bilgilendirir. (*)

ıı- Okul Rehberlik Bürosu Rehber Öğretmeni: Bağımlı OÇEM' e devam eden öğrencilerin toplu dosyalarını OÇEM'in sınıf öğretmeni ile birlikte düzenler. Öğrencinin performans durumunu öğretmeni ile birlikte inceleyerek kaynaştırma eğitimi programını hazırlar, kaynaştırma yapılacak sınıfı araştırır ve uygunluğunu gözlemler. Kaynaştırma eğitimi alacak olan öğrenci konusunda normal sınıf öğretmenini ve öğrencilerini bilgilendirir. Okul- öğrenci-öğretmen-aile koordinasyonunu sağlar. OÇEM'in öğretmenleri ile aile eğitim programını hazırlar. Bağımsız OÇEM'in rehberlik bürosu diğer özel eğitim okullarının bürosu gibi çalışır.

f- Çocuk Gelişimi Uzmanı : Bağımsız OÇEM'e devam eden çocukların gelişim evreleri ve bu evreleri nasıl geçirdikleri hakkındaki bilgileri toplar ve kaydeder. Bu konularda öğretmenlere ve ailelere bilgi verir.

* OÇEM' in bünyesinde rehber öğretmen olmadığı hallerde; okul rehberlik servisi onun üstlendiği görevleri de yürütür.

g- Fizyoterapist: Bağımsız OÇEM'e devam eden çocukların fiziksel gelişimlerini izler ve bunları kaydeder. Öğrencilerin fizik güçlerini geliştirebilmelerine, bağımsız hareket edebilmelerine ve zihinsel kapasite ile davranışları arasında uyum sağlamalarına yardımcı olur. Uzman hekim tarafından önerilen program çerçevesinde rehabilitasyon için gerekli uygulamaları yerine getirir. Görevlerini diğer personel ile işbirliği yaparak yürütür.

h- Psikolog: Bağımsız OÇEM'e devam eden çocukların psikolojik gelişimlerini ve yeteneklerini test, teknik ve ölçeklerle saptar ve gerektiğinde terapi uygulayarak sağaltım yoluna gider. Öğrencilerin öğrenme ve uyumlarını kolaylaştırmak için metot ve teknikler geliştirir, durumlarına uygun bireysel programlar hazırlanmasında diğer personel ile işbirliği yapar. Aile eğitimi konusunda rehber öğretmenlerle işbirliği yaparak aileyi yönlendirir.

ı-Yardımcı Öğretmen (usta öğretici) : Eğitim-öğretim faaliyetlerinde öğretmene,öğretmenin belirlediği konularda yardım eder.

i- Diğer Personel: Bakanlığın saptadığı sayıda memur, kaloriferci, ahçı, şoför ve hizmetlerden oluşan diğer personel merkezde görev yapar.

Kaynaştırma Sınıfı Öğretmeni: Kaynaştırma eğitimi için sınıfına gelen öğrencinin sosyalleşmesine katkıda bulunur. Öğrencinin sınıf içi etkinliklere olabildiğince fazla katılımına olanak sağlar. Programın içeriği ve uygulanmasına yönelik teknikler konusunda kendini yetiştirir.

Diğer Branş Öğretmenleri: Bağımlı OÇEM'de ilköğretim okulundaki branş öğretmenleri (özellikle müzik, resim, beden eğitimi), bağımsız OÇEM'de ise dershane sayısı ve ders saatlerine uygun yeterli sayıda müzik, resim, beden eğitimi ve iş eğitimi branş öğretmeni görevlendirilir. (EK 3)

10. HİZMETİÇİ EĞİTİM:

Proje kapsamında görev alan personel en az iki yılda bir otistik çocukların eğitimi konusunda hizmetiçi eğitim kurslarına alınır. Ayrıca, OÇEM açılan yerlerde bölgesel bilgilendirme seminerleri düzenlenir.

11. PROJE YÖNETİMİ:

a) Üst Kurul:

Proje üst kurul tarafından yönetilir. Üst kurul; Genel Müdür başkanlığında öğretim yılı sonunda toplanır. Ancak gerektiği hallerde yarı yıl sonunda da toplanabilir. Üst Kurul; Genel Müdür, Genel Müdür Yardımcısı (Özel Eğitimden Sorumlu), Daire Başkanı (Özel Eğitimden Sorumlu), RAM Şube Müdürü ve Uyum Güçlüğü Olan Çocukların Şube Müdürü'nden oluşur.

b)Proje Uygulama Kurulu:

Proje Uygulama Kurulu'nun çalışmaları süreklidir. İllerden gelen aylık, yarı yıllık ve yıllık raporları inceler, üniversiteler ve bakanlığın diğer ilgili birimleri arasındaki işbirliğinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesi için çalışır. Üst kurula projenin yürütülmesi ile ilgili raporlar hazırlar ve sunar. Projenin geliştirilmesine ve iyileştirilmesine yönelik önerilerde bulunur. Ayrıca;
a)Çalışma ilkelerini belirler.
b)Birim uygulama planını hazırlayarak onay alır.
c)Özdeğerlendirmeyi gerçekleştirir.
d)Projenin uygulama sürecinde gerekli gördüğü hususlarda müdahale ederek iyileştirilmesini sağlar.
e)Yapılan çalışmaların analiz ve değerlendirilmesini yaparak hedeflerin gerçekleşme düzeyine ilişkin aylık, dönemlik ve yıllık rapor hazırlar ve üst kurula sunar.

Proje Uygulama Kurulu;Özel Eğitim Daire Başkanlığı Uyum Güçlüğü Olan Çocukların Şube Müdürü, bu şubede proje süresince görevlendirilecek otistik çocukların eğitimi kurslarına katılmış bir özel eğitim öğretmeni ve Rehberlik Daire Başkanlığı RAM Şube Müdürü'nden oluşur. (EK 4)

12. PROJENİN SÜRESİ:

Projenin süresi 1999-2000 öğretim yılından başlamak üzere beş yıldır.

13. PROJENİN MALİYETİ:

Projenin ülke genelinde uygulanması aşamasında yapılacak saptamalara göre maliyet değişkenlik gösterecektir. Ancak,
a)Eğitim ortamının düzenlenmesi,
b)Eğitim araçları,
c)Akademik destek,
d)Personelin hizmetiçi eğitimi için mali kaynak gerekmektedir.

14. PROJENİN FİNANSMANI:

Projenin getireceği mali yükün,
a) Genel bütçeden,
b) 3418 sayılı yasa ile sağlanan ek kaynaktan,
c) İl özel idarelerinden ve Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Fonundan,
d) Vakıf, dernek ve gönüllü kuruluşlardan,
e) Milli Eğitimi Geliştirme Projesinden,
f) Bakanlığımızca sağlanabilecek dış kaynaklı kredilerden karşılanacağı düşünülmektedir.

15. DİĞER HUSUSLAR

Bu proje ilgili olarak;
a)Üniversiteler ve diğer ilgili kuruluşlarla protokol yapılması,
b) Halen otistik çocukların eğitimi, eğitsel terapisi ve tedavisi amacıyla açılmış ve çalışmalarını sürdüren kurumlarla işbirliği hedeflenmektedir.

OÇEP KURUM ŞEMASI

OÇEM'E ALINACAK ÇOCUKLARDA ARANACAK KRİTERLER

OÇEP PERSONEL ŞEMASI

OÇEP

geri