|
ÜSTÜN VEYA ÖZEL YETENEKLİ ÖĞRENCİLERİN EĞİTİMİ TARİHÇE Cumhuriyet döneminde üstün veya özel yetenekli öğrencilerin eğitimi
için çeşitli düzenlemeler yapılmış ve kanunlar çıkarılmıştır. 1960 öncesi
düzenlemeler daha ziyade bireysel niteliktedir. Ancak, 1960’lı yıllarda özel
üst sınıfların açılmasıyla üstün veya özel yetenekli öğrencilerin eğitimi
daha kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Ciddi problemlerin ortaya çıkması
üzerine, İlkokulların bünyesindeki özel üst sınıf uygulamasına son
verilmiştir. GEREKÇE
İlgi,
yetenek ve statü farkı gözetmeksizin, tüm öğrencilerin okul hayatlarının bir
bölümünde ortak öğrenim yaşantılarını paylaşmaları; demokratik değerlerin
gelişimi sayesinde insanlığın elde ettiği önemli bir kazanımdır. Bugün bütün
ülkelerin ilköğretim okullarında bazı ülkelerin ise ilköğretim ve orta
öğretim okullarında öğrenciler ortak öğrenim yaşantılarını paylaşırlar. Söz
konusu öğrenim süresince ilgi ve yeteneklerine göre farklılaştırılmamış
müfredat programlarını izlerler. Bireylere
toplum içinde birlikte yaşama bilincinin kazandırılması ve demokratik
değerlerin geliştirilmesinde son derece faydalı ve vazgeçilmez olan bu uygulamanın
sıra dışı öğrencileri mağdur ettiği gerçeği göz ardı edilemez. Çünkü, bu
uygulamada müfredat programları ortalama öğrencilerin normal çalışmayla başarabilecekleri
düzeyde hazırlanır. Ortalamanın altındaki öğrenciler fazla çalışma ile
başarılı olabilirler. Ama bu programlar ciddi öğrenme güçlüğü olanlarla,
üstün veya özel yetenekliler gibi sıra dışı iki grubun ihtiyaçlarına cevap
veremez. Ciddi
öğrenme güçlüğü olanlar özel eğitim okullarında eğitime alınmaktadırlar. Okul
öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim çağındaki üstün veya özel yetenekli öğrenciler
için ülkemizde pek fazla bir şey yapıldığı söylenemez. Orta öğretimde ise Fen
Liseleri ve Anadolu Güzel Sanatlar Liseleri gibi üstün veya özel yetenekli öğrencilerin
devam edeceği okul türleri vardır. Bunlara rağmen eğitim sistemimizin en
fazla mağdur ettiği grubun üstün veya özel yetenekliler olduğu söylenebilir. Üstün
veya özel yetenek, kişilerin başarılı bilim veya iş adamı olmaları için belki
gerekli fakat; asla yeterli değildir. Üstün veya özel yetenek başarıyı
etkileyen diğer faktörlerle uygun bileşim oluşturduğu zaman kişiler için bir
güç kaynağı haline dönüşür. Aslında üstün veya özel yetenekliler ciddi bir
risk grubudur. Eğer üstün veya özel yeteneklilerin bu potansiyelleri uygun
şekilde geliştirilip yönlendirilebilirse; başarılı birer fert olarak ülkemize
ve insanlığa önemli hizmetlerde bulunabilirler. Aksi halde kendisi ile
barışık olmayan, aile ve toplum için “sorunlu grup” haline dönüşmeleri
ihtimali oldukça fazladır. Bu
sebeple; üstün veya özel yeteneklilerin özel öğrenme ihtiyaçlarına cevap
verecek ve öğrenme hızlarına uyum sağlayacak eğitim modellerinin geliştirilmesine
ihtiyaç vardır. Üstün
veya özel yeteneklileri, öğrenme özellikleri açısından “normal” kabul edilen
akranlarından ayırarak özel sınıf veya ayrı bir
okulda eğitime alma gibi bir zamanlar ülkemizde de yapılan uygulamaların
soruna çözüm olmaktan ziyade daha büyük sorunlara kaynaklık ettiği ortaya
çıkmıştır. Bunun yerine üstün veya özel yetenekli öğrencilerin normal
akranlarıyla birlikte eğitim görürken bireysel yeteneklerinin farkında
olmalarını ve kapasitelerini geliştirerek en üst düzeyde kullanmalarını
sağlayacak ve özel öğrenme ihtiyaçlarına cevap verecek eğitim yöntemlerinin
geliştirilmesi ile ek imkanların sunulması daha sağlıklı bir yaklaşım olarak
kabul edilmektedir. Böyle
bir modelin öğrencilerin okul eğitimlerine ilave olarak devam ettikleri
kurslarda verilen eğitimden farklı bir eksene oturtulması da gerekir. Kısaca
ihtiyaç duyulan model, öğrencilerin destek veya tamamlama kurslarında
aldıkları eğitimden çok farklı olmalıdır. Üstün
veya özel yetenekli öğrenciler ilgi duydukları alanlardaki bilgiyi yaratıcılıklarını
kullanabilecekleri düzeyde almak isterler. Halbuki okul öncesi, ilköğretim ve
ortaöğretim programlarında konular genelde bilgi ve kavrama düzeyinde
işlenir. Tamamlama ve destek kursları da okul programlarının tekrarı mahiyetinde
olduğundan, bu programlar üstün veya özel yeteneklilerin özel öğrenme
ihtiyaçlarını karşılayamaz. Geliştirilecek model; bu ihtiyaçlara cevap vermeli, öğrencilerin
bireysel yeteneklerinin farkında olmalarını ve kapasitelerini geliştirerek en
üst düzeyde kullanmalarını sağlamaya odaklanmalıdır. PROBLEM
Okul
öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim programları ile kapasitelerini tam olarak
kullanamayan üstün veya özel yetenekli öğrenciler, farklı davranış biçimleri
sergilemektedir. Bunların bazıları şunlardır: «
Öğretmen tarafından anlatılan konuyu hemen kavrayan
öğrencinin, konunun tekrarı sırasında arkadaşlarını rahatsız ederek sınıfta
huzursuzluk çıkarması, «
Dersle ilgilenmiyormuş gibi görünerek
arkadaşlarının konsantrasyonunu bozması, «
Farklı konularda sorular yönelterek, sınıf
seviyesinin üstünde tartışmalar açmaya çalışması, «
Grup çalışmalarında gruba uyum sağlayamaması, «
İçine kapanması, «
Yaratıcılığını ve hayal gücünü kullanamaması, «
Kapasitesini okul dışında değerlendirmesi ve okula
karşı ilgisinin azalması, ve bunun
gibi. Yukarıda sayılan
davranışlar nedeniyle bazen üstün veya
özel yetenekli öğrencilerin öğretmenleri tarafından uyumsuz, problemli hatta
başarısız olarak değerlendirildikleri bilinmektedir. Bunların yanında; «
Okul öncesi,
ilköğretim ve ortaöğretim programlarının üstün veya özel yetenekli
öğrencilerin bireysel yeteneklerini fark etmelerine ve kapasitelerini
geliştirerek kullanmalarına yönelik olmayışı, «
Kapasitelerini
okul dışı eğitim faaliyetleri ile değerlendirmeye çalışan öğrencilerin
önündeki hemen hemen tek imkanın bir üst öğrenime
hazırlık kurslarına devam etme seçeneğinin olması, ancak söz konusu bu
kursların da öğrencileri sınavlara hazırlamak amacıyla düzenlenmiş olması,
öğrencilerin yaratıcılıklarının gelişmesine ve bu suretle doyum sağlamalarına
hizmet etmemesi, « Müfredat programlarının üretim ve hizmet
sektörlerindeki gelişmeye ve ihtiyaca ayak uyduramaması, iş hayatının aradığı
nitelikli insan gücü ihtiyacına cevap verememesidir. ÖZEL EĞİTİM NEDİR? Normal eğitimden
yararlanamayan veya kısmen yararlanabilen çocuklar için bu alanda
yetiştirilmiş özel eğitimciler tarafından özel araç, gereç ve programlar
kullanılarak gerçekleştirilen bir eğitimdir. NEDEN BİLİM VE SANAT MERKEZİ (BİLSEM) Ülkemizde eğitimin, üretim ve hizmet sektörlerindeki
gelişmeye ve ihtiyaca ayak uyduramadığı bilinen bir gerçektir. Eğitim
sistemimizin yakın gelecekte endüstrinin insan kaynağı ve nitelikli beyin
gücü sorununu çözemeyeceğini görmek pek zor değildir. Bir yandan üstün veya
özel yetenekli çocuklara ve gençlere, yeteneklerini geliştirme fırsatını
sunamamak, öte yandan endüstrinin işe yarar insan ihtiyacına cevap verememek,
eğitim sistemimizin içerisindeki kaygı yaratan bir boşluk haline gelmiştir. Bu
noktalardan hareketle kuruluşuna başlanan (BİLSEM); Okul
öncesi, İlköğretim ve Orta öğretim çağındaki öğrencilerin üstün veya özel
yeteneklerini geliştirerek bilimsel düşünme ve davranışlarla estetik
değerleri birleştiren, üretken, problem çözen bireyler haline gelmelerini,
onlara gerçek yaşamda öğrenme fırsatları ve özel eğitim aktiviteleri yoluyla
sağlayan bir eğitim kurumudur. Merkez;
öğrencilerde aşağıdaki yetenekleri geliştirmeyi amaçlar: v
Pratik ve gerçek yaşamdaki sorunları çözebilmek, v
Güncel yaşamın işlevi, süreçleri ve gerçekleri
hakkında gerçekçi düşünebilmek, v
Günlük yaşamdaki sorunlarla, bütün yönleri ile başa
çıkabilmek, yenilikçi öneriler, alternatif süreçler, yeni çözüm yolları
yaratabilmek, v
Çeşitli iş alanlarındaki gereksinimlerin ve
sorunların farkında olabilmek ve yenilikçi fikirler, teknikler, araçlar
önerebilmek ve geliştirebilmek, v
Problemleri ihtiyaç analizi, planlama, bütçe
hazırlama, uygulama ve değerlendirme aşamalarından geçen ‘PROJE’ler
hazırlayarak çözebilmek, v
Estetik değerler ile bilimsel düşünmeyi birleştirerek
sorun çözmenin değerini anlayabilmek ve pratik gereksinimler için yaratıcı
çözümler geliştirebilmek. Merkezin işlevi
yakın çevrenin her türlü üretim, yapım, teknoloji, bilim, sanat ve hizmet
ihtiyacına yönelik proje geliştirmek ve projeleri yaşama geçirmek olacaktır.
Gerçek yaşam ve sorun durumlarını ilgililerle birlikte teşhis etmek, çözüm
önerileri üretmek, bunları uygulamak ve değerlendirme raporlarını yazmak gibi
aşamalardan oluşan proje çalışmaları hem “yaparak, yaşayarak öğrenmeye”
olanak verecek hem de endüstrinin genç yeteneklerden yararlanmasına fırsat
hazırlayacaktır. ÇÖZÜME ATILAN ÖZGÜN BİR ADIM Gelişmiş ülkeler
ileri teknolojilerini genç yaştaki koşullandırılmamış beyin gücüyle
geliştirmektedir. NASA programlarında 9-10 yaşlarındaki dahi çocukların
yaratıcılıkları değerlendirilmektedir. BİLSEM bu konuda atılan ilk adım
olacaktır. Merkez de öğrencilerin
bir araya gelişini belirleyen ana ölçüt yaş grupları değil, yetenek ve ilgi
gruplarıdır. Yöntem olarak,
öğretmenlerin öğrencilere “öğretmesi”nden ziyade gençlerin kendi seçecekleri
projeler etrafında kendilerinin geliştirdikleri çözümü uygulamaları ve bu
süreç içerisinde öğrenmeleri esas alınacaktır. Böylece gençler bir uzmanın
liderliğinde, planlama, uygulama ve değerlendirme aşamalarını yaşayarak
üretken, sorun çözen, yaratıcı düşünebilen ve iş yapan bireylere
dönüşecektir. Milli Eğitim Bakanlığı, üretime dönük, endüstri, tarım ve
hizmet sektörleri ile bilim ve sanatı bir araya getiren böylesine dinamik bir
süreci ilk kez başlatmaktadır. Ayrıca projelerin
içeriği bir yana, proje hazırlamayı bilmek bile ülkemizin bir ihtiyacı
durumundadır.
ÜSTÜN VEYA ÖZEL YETENEKLİ ÇOCUK: Zeka,
yaratıcılık, sanat, liderlik kapasitesi veya özel akademik alanlarda
yaşıtlarına göre yüksek düzeyde performans gösteren ve bu tür yeteneklerini
geliştirmek için okul tarafından sağlanamayan hizmet veya faaliyetlere
gereksinim duyan çocuklardır. Üstün
veya Özel yeteneklilik dört temel insan özelliği arasındaki etkileşimden
oluşur. Bunlar; 1- Ortalamanın
üstünde yetenek düzeyi, 2- Yüksek
düzeyde görev sorumluluğu, 3- Yüksek
düzeyde yaratıcılık, 4-
Yüksek düzeyde motivasyondur. ÜSTÜN VEYA ÖZEL YETENEKLİ ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ: 1- Gelişimin tüm alanlarında
yaşıtlarının ilerisindedirler. 2- Erken yürür, erken konuşur, okumayı erken yaşta öğrenirler. 3- Sürekli soru sorarlar,
meraklıdırlar. 4- Zihinsel ve fiziksel olarak büyük
bir enerjiye sahiptirler. 5- Ayrıntılara olağanüstü dikkat
ederler. 6- Öğrenme ve bilgiye sürekli açlık
duyarlar. 7- Zengin sözcük
hazinesine sahiptirler. Kelimeleri doğru telaffuz ederler, yerli yerinde
kullanırlar ve akıcı bir konuşmaları vardır. 8- Çabuk öğrenme, kavrama ve akılda tutma özellikleri vardır. 9- Uzun süre dikkatlerini bir konu üzerinde yoğunlaştırabilirler. 10- İlgi alanları geniştir. 11- Karmaşık problemler çözmekten
hoşlanırlar. 12- Sorumluluk duyguları kuvvetlidir.
Sorumluluk almayı çok ister ve bunu yerine getirmekten hoşlanırlar. 13- Gözlem güçleri vardır. 14-
Genelleme ve soyutlama yaparak bilgilerini başka alanlara aktarabilirler. 15- Sebep-sonuç ilişkisine ilgi
duyarlar. 16- Yaratıcılık ve mucitlik
özellikleri vardır. 17- Azimli ve sebatlıdırlar. 18- Kendilerine güvenleri tamdır. 19- Espri yetenekleri vardır. 20- Duyarlıdırlar, başkalarına karşı empati duyarlar. 21- Güçlü bir konsantrasyona
sahiptirler. 22- Liderlik özellikleri vardır. 23- Amaçlarına ulaşmaktan ve
başarıdan zevk duyarlar. 24- Orijinal ve eleştirel düşünceye
sahiptirler. 25- Başkalarıyla kolayca işbirliği
yaparlar. 26- Alçak gönüllüdürler,
başkalarına yardım etmekten hoşlanırlar. 27- Çalışkandırlar. v
Ancak bütün bu özellikler her çocukta bulunmaz. ÜSTÜN YETENEKLİ ÖĞRENCİ KİMDİR? Üstün yetenekli öğrenci, yaşıtlarına göre daha hızlı öğrenen,
sınıf arkadaşlarının istediği veya ihtiyaç duyduğundan daha derin ve geniş
ilgi alanlarına sahip, karmaşıklıktan (zorluktan) hoşlanan, soyut fikirleri
anlayan, kendisisin seçtiği konuda veya ilgi alanlarında bağımsız çalışmayı seven çocuklardır. Bu tip çocuklar, başarılı oldukları alanda yüksek
performans ve potansiyel kabiliyetlerini tek başına veya birleştirerek kendilerini gösterirler. ÜSTÜN VEYA ÖZEL YETENEKLİ ÇOCUKLARDA BULUNAN ÖZELLİKLER; A-Müzik
Alanındaki Yetenek Özellikleri
B-Resim Alanındaki
Yetenek Özellikleri
C- Fen
Alanındaki Yetenek Özellikleri: D-
Matematik Alanındaki Yetenek Özellikleri: E- Sosyal
Alandaki Yetenek Özellikleri: A-Müzik
Alanındaki Yetenek Özellikleri
1- Ritim ve melodiye diğer çocuklardan
fazla tepkide bulunur. 2- Müzikle çok ilgilidir. Plak, kaset dinler. Nerede müzik
etkinliği varsa ona katılmak ister. 3- Müzik parçaları yapmaya büyük istek ve çaba gösterir. 4- Başkaları ile şarkı söylerken onlara uymaktan hoşlanır. 5- Yaşıtlarına, duygu ve düşüncelerini anlatmak için sık sık müziği araç olarak kullanır. 6- Çeşitli müzik aletleri ile ilgilenir, onları çalmayı dener. 7- Müzisyenler, şarkıcılar ve müzik
parçaları ile ilgili koleksiyonlar yapar. 8- Dinlediği müzik parçasını kısa zamanda öğrenir, anlamlı ve
uygun şekilde söyleyebilir. B-Resim Alanındaki
Yetenek Özellikleri
1-.Çeşitli konularda
çizimler yapar. 2- Resimler, planlar, resimlere derinlik verir ve parçalar
arasında uygun oranlar kullanır. 3- Resim çalışmalarını
ciddiye alır ve resim yapmaktan haz duyar. 4- Diğer çocukların
yaptığından değişik çizimler yapar. 5- Resim yapma, çizme ve
boyama için çok zaman harcar. 6- Resmi kendi yaşantılarını ve duygularını ifade etmek için başarılı olarak kullanır. 7- Diğer insanların,
sanat-resim çalışmalarına ilgi duyar. 8- Diğerlerinin
eleştirilerinden hoşlanır ve içlerinden yeni şeyler öğrenir. 9- Çamurdan, sabundan, plastirinden
vb. yumuşak gereçlerle üç boyutlu şeyler yapmaya özel ilgi gösterir. C- Fen
Alanındaki Yetenek Özellikleri: 1- Okur ve Fen Raporlarını yorumlayarak bir
ilgi zemini oluşturur. 2- Fen Bilgisi konusunda otorite olan
kaynakları tarar. 3- Fikir ve hipotezleri test etmeye yönelik
deneyler yapar. 4- Fen ve teknik araçları kullanabilir ve
bunlara vakıf olur. 5- Yerinde ve yeterli veri seçer. 6- Verilerden geçerli çıkarımlar yapar ve
tahminlerde bulunur. 7 Problem çözmede
kullanılan teknik ve süreçlerin altında yatan varsayımları tanır ve değerlendirir. 8- Fikirleri hem niceliksel hem de
niteliksel ifade edebilir. 9- Fen Bilgisini toplumsal değişim için
kullanır ve uygular. 10- Bilinen gerçek ve
kavramlardan yeni ilişki ve fikirler oluşturur. 11- Bilimsel gözlem, veri
toplama ve yorum yapma becerileri vardır. 12- Problemlere yönelik duyarlılığa, yeni fikirler
geliştirme yeteneğine, değerlendirme yeteneğine sahiptir. 13- Devamlı meraklıdır. 14- Tutarsızlıkların
tespitinde tetiktir. 15- Yüksek düzeyde
mekanik düşünmeye sahiptir. 16- Uzay ilişkilerine
ilgi duyar. 17- Planlama ve iletişim
yeteneğine sahiptir. 18- Öğrenme ve bilgiye
sürekli açlık duyar. 19- Çabuk öğrenir,
kavrar, akılda saklar. 20- Genelleme ve
soyutlama yaparak elindeki bilgiyi diğer alanlara aktarabilir. 21- Kararlı ve
sabırlıdır. 22- Yaratıcıdır. 23- Düşünceleri ve
nesneleri sistematik biçimde bir araya getirebilir. 24-
Sorgulamalarında“ne”,“nasıl”,“neden” sorularının ötesine ulaşmaya çalışır. 25- Kendine güvenir,
kendi başına bir iş üstlenebilir. 26- Yaşıtlarına göre
alışılmışın dışında nitelikli ürün ortaya koyar. 27- Birbirini takip eden konular ve olaylar dizisi
karşısında bir sonraki adımı takip edebilir. 28- Bir alanda öğrendiği konu ile başka bir alanda
öğrendiği konu arasında mantıklı ilişkiler kurabilir. 29- Olaylar arasındaki bağıntıları, neden-sonuç
ilişkilerini ve benzerlikleri yaşıtlarından daha çabuk ayırt edebilir. 30- Öğrendiklerini yeni
ve farklı alanlarda kullanabilir. 31- Çeşitli konularda mantıklı
eleştiri getirebilir. 32- Bir kez öğrendiğini
kolay kolay unutmaz. 33- Kimsenin aklına
gelmeyecek sorular sorar. 34- Bir cümlede ya da sözde,
doğrudan bildirilmeyen, kastedilen anlamları bulup çıkarabilir. 35- Sorun çözümünde
karmaşık yöntemler kullanabilir. 36- Yetişkin denetimi
olmaksızın bir proje, deney üzerinde çalışabilir. 37- Arkadaşlarının
etkinliklerini örgütleyip planlayabilir. 38- Yeni deneyler yapmaya
isteklidir. D-
Matematik Alanındaki Yetenek Özellikleri: 1- Verilerin ele alınmasında,
düzenlenmesinde göze çarpan yeteneğe sahiptir. 2- Zihinsel çevikliğe sahiptir. 3- Orijinal yorumlar yapar. 4- Fikirlerin iletilmesinde göze çarpan
yeteneğe sahiptir. 5- Göze çarpan genelleme yeteneği vardır. 6- Yazılı iletişimden ziyade sözlü
iletişimi tercih eder. 7- Aynı problem çözümüne yönelik değişik
yöntemleri kullanır. 8- Olağan dışı Matematiksel işlemler yapar. 9- Gayret gerektiren olağan dışı problemler
sorar. 10- Uygulamaya, analize,
senteze ve değerlendirmeye odaklanır. 11- Problemi kısa sürede
çözer. 12- Matematiği başka
kategorilere entegre edebilir. 13- İlgisiz gibi görünen
işlemler arasında ilgi kurar. 14- Yanlış ve doğruyu
seçme güçleri fazladır. 15- Yaşıtlarının
çözemediği zor problemleri çözebilir. E- Sosyal
Alandaki Yetenek Özellikleri:
1- Yaşına göre kavramsal olarak ilerlemiştir.
2- İleri düzey, teknik bilgi birikimine ya
da çok özel bilgilere sahiptir.
3- Güç veya karmaşık işlerden hoşlanır.
4- Bağımsız projeler için yüksek standartlar belirler.
5- Sınıf arkadaşları tarafından yeni fikir ve bilgilerin kaynağı
olarak görülür. 6- Sınıf arkadaşları
tarafından bir grup stratejicisi ya da organizatörü
olarak görülür.
7- İnsan ilişkilerinde mizahı görür ve kendi kendine gülebilir. 8- Yaratıcı öyküler anlatır ya da yazar.
9- Geniş bir alana yayılan ve/veya oldukça kapsamlı ilgileri olur. 10- Diğer insanların görmediği
ilişkileri görebilir. 11- Bilgiyi kolayca ve süratle kazanır. 12- İlerlemiş yoğunlaşmış ve geniş
konulara eğilen bir okuyucudur. 13- İnsanlara ve sosyal etkileşimin sonuçlarına karşı
duyarlılık, samimi ilgi ve başkalarının fikir ve ahlaki değerlerini takdir
eder. 14- Özellikle insan davranışlarının değerlendirilmesi açısından
eleştirel yargı kapasitesi vardır. 15- Hayal gücü, zaman ve mekan
bakımından farklılık gösteren sosyal durumlara kendini yönlendirme yeteneği
vardır. 16- Zaman duygusu ve birbirini izleyen olayların başka olaylarla
ilişkisini görme yeteneği vardır. 17- Sosyal problemlerde araştırma, uygulama, bir problemin
sınırlarını algılama, verileri saklama, kanıtları sıralama, hipotez
oluşturma, anlamlı sonuçlara varma ve yazılı yada sözel sunular için
sonuçları etkin biçimde düzenleme yeteneği vardır.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||